نشده و در كلام مضاف مقدر است اى ( مثل حصيد ) يعنى چنان كه گياه را بدامن دروند ايشان را بشمشير درويدند و هلاك كردند و اين هر دو اسم بمنزلهء مفعول ثانى جعلنااند كقولك جعلته حلوا حامضا زيرا كه حقيقت معنى اينست كه ( و جعلناهم جامعين لماثلة الحصيد و الخمود ) يا آنكه خامدين صفة حصيد باشد يا حال از ضمير آن زبدهء كلام آنست كه ايشان چون زرع تر و تازه بودند بتيغ عذاب ايشان را بدرويديم و مانند آتش فروزنده و سوزنده بودند خشم ما ايشان را فرو ميرانيد و نزد بعضى مراد به آيه جميع قراى اهل كفر و شركست كه به عذاب استيصال گرفتار شده بودند * ( وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالأَرْضَ ) * و نيافريديم آسمان و زمين را * ( وَما بَيْنَهُما ) * و آن چه ميان آنها است * ( لاعِبِينَ ) * در حالتى كه بازى كنندگان بوديم يعنى اينها را ببازى نيافريديم بلكه براى تبصره اصحاب بينش و تذكرهء ارباب دانش مشحون گردانيده‌ايم بانواع بدايع و غرايب و اصناف صنايع و عجايب و به جهت تسبب آنچه امور معاش و معاد بان منتظم شود ايجاد فرموده‌ايم پس بر اهل خبرت واجب و لازم است كه متوسل به آن شده در تحصيل كمالات كه مثمر سعادات ابديه است سعى تمام و جهدى لا كلام نمايند و بزخارف فانيهء سريعة الزوال آن مغتر نشوند * ( لَوْ أَرَدْنا ) * اگر ميخواستيم * ( أَنْ نَتَّخِذَ ) * آنكه فرا گيريم * ( لَهْواً ) * چيزى را كه به آن مشغول و مستانس شوند و بازى كنند * ( لَاتَّخَذْناه ) * هر آينه فرا ميگيريم آن را * ( مِنْ لَدُنَّا ) * به جهت قدرت ما بر آن كقوله رِزْقاً مِنْ لَدُنَّا اى من جهة قدرتنا يا از نزديك خود يعنى بر وجهى كه لايق حضرت ما بودى فرا ميگرفتيم كه آن از قسم مجردات باشد نه از نوع ماديات كه آن مانند اجسام مرفوعه است و اجرام مبسوطه هم چنان كه عادت شما است در دفع سقوف و تزويق آن و تسويهء فرش و تزيين آن و گويند لهو بلغة يمن ولد است يا زوجه و در اصل بمعنى جماعست و مراد به آن رد نصارى است يعنى اگر بحسب فرض ما را جايز ميبود كه ولد يا زوجه را فراگيريم هر آينه آن را بر وجهى كه لايق ما ميبود فرا ميگرفتيم كه از اهل سماواتاند از ملائكه نه اهل زمين كه آدمياناند چون عزير و عيسى و مريم * ( إِنْ كُنَّا فاعِلِينَ ) * اگر ميبوديم كنندگان اين كار و جواب متقدم دالست بر جواب اين و گويند ان نافيه است و جمله در حكم نتيجهء شرطيه است يعنى اگر ميخواستيم لهو را فرا ميگرفتيم ليكن حكمة و مصلحة مقتضى عدم اتخاذ آنست پس نبوديم فاعل آن و اينقول مجاهد و قتاده و ابن جريح است * ( بَلْ ) * اضرابست از اتخاذ لهو و تنزيه از صاحبة و ولد يعنى هرگز لهو فرا نگيريم بلكه شان ما آنست كه * ( نَقْذِفُ بِالْحَقِّ ) * بيفكنيم حق را كه جداست * ( عَلَى الْباطِلِ ) * بر باطل كه لهو و لعب است يا اسلام را بر كفر مسلط گردانيم * ( فَيَدْمَغُه ) * پس فرو شكند آن را * ( فَإِذا هُوَ زاهِقٌ ) * پس آن هنگام آن لهو